حسن ابراهيم حسن ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
60
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى )
ميگرفتند و بهنگام بازگشت در اجتماعات عرب مشاهدات خود را نقل ميكردند . چنان كه ميدانيم گروهى از يهوديان در عربستان اقامت داشتند ، در حيره نيز مسيحيان مقيم بودند و مردم عرب بوسيلهء آنها با افكار مذهبى آشنائى پيدا كرده بودند تاثير افكار و علوم ديگران در اشعار شاعران و سخنوران و حكيمان عرب مانند قس بن ساعده و امية بن ابى الصلت و اكثم بن صيفى و ورقة بن نوفل آشكار است . گذشته از اينها مردم عرب باقتضاى محيط زندگانى خويش در بعضى علوم مهارت داشتند . علوم عرب از جمله علومى كه عربها در آن پيشرفت كرده بودند معرفت احوال و تغييرات جوى بود كه بكمك آن با نهايت دقت اوقات باران را تعيين ميكردند . در علم اثر يعنى شناختن آثار قدم نيز مهارتى خاص داشتند . علم انساب در ميان عرب سخت رواج داشت زيرا مردم عربستان قبايل مختلف بودند و ناچار ميبايست انساب خويش را حفظ كنند و اسلاف خويش را بشناسند تا از بزرگان و بستگان قبيله خود باخبر باشند زيرا دانستن اين مسائل براى بستن پيمان با قبايل ديگر و هجوم به دشمنان و تعيين رئيس قبيله و بسيارى مطالب ديگر ضرورت داشت . بجز اينها علومى ديگر نيز در ميان عرب بوجود آمده بود كه در زندگانى خود از آن سود ميگرفتند ولى مسلم است كه علومشان مانند علوم اينروزگار مرتب و منظم نبود . علوم عرب مقدارى اطلاعات و معلومات پراكنده بود كه در نتيجه مشاهده و استماع بدان راه برده بودند . هدف اجتماعات عرب اجتماعات عرب در آغاز براى هدفهاى دينى تشكيل ميشد و ضمنا در اجتماعات خويش به خواندن اشعار و تبادل افكار مىپرداختند ولى بتدريج هدفهاى دينى اهميت خود را از دست داد و هدفهاى اجتماعى و سياسى جاى آن را گرفت . در اين قبيل اجتماعات ، قبايل مختلف با يكديگر پيمان